زندانيان شامل آن دسته از افراد جامعه مي‌شوند كه در بدترين گروههاي اجتماعي قرار گرفته‌اند ، اينگونه افراد از كمبود بهداشت يا بيماريهاي مزمن رنج برده و يا اينكه مشكلات رواني دارند . افراد آسيب پذيري كه فعاليت‌هاي خطرناكي نظير تزريق و روسپيگري دارند نيز مشمول این افراد هستند . خصوصاً زنان زنداني از آسيب پذيرترين افراد هستند كه با سوابق رفتاري سوئي نظير خشونت و سوء استفاده وارد زندان مي‌شوند.
جدول وضعيت سلامت زندانيان در مقايسه با افراد جامعه در كشورهاي انگليس و ولز
مشخصات     مردم عادي     زندانيان
رنج بردن از سه بيماري رواني يا بيش از سه بيماري رواني    1% مردان 0% زنان    44 % محكومين مرد
62% محكومين زن
مصرف مواد مخدر در سال گذشته    13% مردان 8% زندان    66 % محكومين مرد
55% محكومين زن
داشتن معلوليت يا بيماري صعب‌العلاج    26 % مردان بين 18 تا 49 سال    46% محكومين مرد بين 18 تا 49 سال
هپاتيت    0.3 % هپاتيت بي
0.4% هپاتيت سي    8% مردان، 12% زندان داراي هپاتيت بي مثبت
9% مردان، 11% زنان داراي هپاتيت سي مثبت
شرايط زندگي در اغلب زندانهاي جهان غيربهداشتي است، تراكم جمعيت زندانيان، خشونت، كمبود نور و هوای تازه، فقر غذايي و فعاليتهاي عفونت زای  افراد نظير خالكوبي و روابط جنسي از عمومي‌ترين دلايل اين امر هستند بسياري از سيستم‌هاي مديريت زندان در برخورد با مشكلات زيرساختي دچار مشكلاتي اساسي هستند. مشكلاتي نظير ضعف سيستم فاضلاب كه با تراكم جمعيت زندانيان در محيط‌هاي كوچك با سرويس‌هاي بهداشتي محدود شدت مي‌يابد. برخي از زندانها فاقد آب لوله كشي شده مناسب هستند.
همچنين سوء تغذيه موجب آسيب پذيري هر چه بيشتر زندانيان در مقابل بيماريهاي عفوني مي‌شود زندانها محيط‌هاي مناسبي براي انتشار بيماري‌هاي واگير مثل سل (تي . بي ) اچ آي وي (ايدز ) و هپاتيت بي و سي هستند و سطح ابتلا به اچ آي وي و هپاتيت بي و سي در زندانها بسيار بالاتر از جامعه مي‌باشد. در چنين شرايطي محيط زندان چه براي زنداني و چه براي كاركنان زندان بسيار خطرناك است. زندانهاي با جمعيت متراكم و سطح بهداشت پايين كه داراي زندانيان مبتلا به بيماريهاي واگير هستند همواره در معرض خطر همه گير شدن بيماري‌هاي واگير قرار دارند و لازم است كه بهداشت زندان در اولويت نخست قرار گيرد. (گردهمايي كشورهاي حوضه بالتيك در مورد بيماري‌هاي واگیر؛ 2003 )
بسياري از زندانها از ارائه اساسي ترين خدمات بهداشتي عاجز هستند پزشكها در دسترس نيستند. قفسه‌هاي دارو خالي هستند بيمارستان زندانها مملو از بيماران است و دسترسي به پزشك و دارو منوط به هيچ ضابطه‌اي نيست. ارائه خدمات و مراقبت هاي بهداشتي رايگان از اصول بهداشت زندان است . هر نفر زنداني در بدو ورود به زندان بايد تحت آزمايش بهداشت و سلامت قرار گيرد. همچنين هر زنداني حق دارد كه آزمايش پزشكي را تكرار كند.

1. حق زندگي :
بسياري از زندانيان در زندان مي‌ميرند، بعضي به مرگ طبيعي مي‌ميرند و زنداني بودن يا آزاد بودن آنها تفاوتي در اين زمينه ايجاد نمي‌كند اما مرگ بسياري از آنها صرفاً‌ به خاطر زنداني بودن آنها است. اين زندانيان به خاطر سهل‌انگاري در ايجاد شرايط مناسب زندگي و يا ضعف در ارائه خدمات و تأخير در ارائه خدمات لازم جان خود را از دست مي‌دهند. گاهي به دليل خشونت نگهبانان يا ديگر زندانيان مي‌ميرند. تحت برخي شرايط بعضي از زندانيان نيز از بيماريهاي مهلك جان مي‌بازند. همينطور خفگي و مرگ ناشي از آن در اثر ازدحام جمعيت نيز يكي از دلايل مرگ زندانيان است و عده‌اي نيز خودكشي مي‌كنند، چون توان تحمل شرايط زندان را ندارند و دست آخر تعدادي به دليل فقدان وسيله نقليه دجار مرگ مي‌شوند كه در اين صورت مرگ آنان مثل يك حكم اعدام است كه بدون قاضي صادر شده است. قاتل اصلي بيماري سل است، نه شكنجه‌هايي كه در زندانها انجام مي‌شود.(مصوبه كميسيون ملي زندان در سمينار زنان زنداني؛ 2003)
اصلاح مراقبت‌هاي بهداشتي در زندان يكي از مهمترين جنبه‌هاي بهبود حقوق بشر است. مارتين كينان كه يك بيمار اسكيزوفوني بود بعد از اينكه پزشك وي اعلام كرد او داراي سلامت كامل است و مجازات او بلامانع است در سلول انفرادي زندان اُكستر در انگلستان خودكشي كرد. دادگاه حقوق بشر اروپا اذعان كرد كه انگلستان ماده 3 حقوق بشر اروپا را كه بر ضد رفتار غيرانساني است نقض كرده است، موارد مشابه نيز يافت شدند، نظير ژان مويسال كه مبتلا به سرطان بود و در فرانسه با دستبند به تخت بيمارستان بسته شده بود در حالي كه به او داروي لازم داده نمي‌شد به همين صورت آلبرت هناف 75 ساله كه از اختلالات رواني رنج مي‌برد در راه‌ زندان و به روي تخت به او دستبند زده بودند. يكبار ديگر انگلستان ماده 3 را نقض كرد، اين بار به دليل عدم ارائه مراقبت‌هاي لازم به جوديت مك گلينجي كه يك معتاد به هروئين بود و در زندان جان سپرد در حالي كه دستگاه گوارشش كار نمي كرد.(اي سي پي اس / بهداشت عمومي و بهداشت زندان؛ 2003)
2. وظيفه مراقبت :
هرگاه يك دولت شهروندي را از آزادي محروم مي‌كند، آن دولت موظف است كه از شخص محبوس مراقبت كند حتي تحت شرايط نامساعد اقتصادي و يا هنگامي كه مردم آزاد از كمبود امكانات بهداشتي رنج مي‌برند، بايد از زندانيان بصورت مناسب مراقبت شود.
سي‌تي پي از اين واقعيت مطلع است كه در شرايط سخت اقتصادي بايد فداكاريهاي نيز صورت گيرد كه شامل دستگاههاي جزايي نيز مي‌شود بدون در نظر گرفتن دشواريهاي موجود و سلب ازادي يك شهروند وظايفي از قبيل نظارت بر سلامتي وي و بازرسي مداوم و مراقبت از او را به همراه دارد.((كميته جلوگيري از اعمال شكنجه اروپا؛ 2004)
3. جلوگيري از اعمال شكنجه :
سيستم بهداشت زندان در جلوگيري از شكنجه داراي نقشي حياتي است. مخصوصاً كاركنان و دست اندركاران بهداشت زندان جايگاه ويژه‌اي در اين خصوص دارند چرا كه زندانيان مصدوم به اينها رجوع مي‌كنند. صدمات وارده به اين زندانيان مي‌تواند ناشي از رفتار ديگر زندانيان يا كاركنان زندان باشد و يا اينكه زنداني قبلاً با اين صدمات وارد زندان شده باشد يا شايد حين بازداشت پليس ايجاد شده باشد. مهم است كه در صورت وجود نگراني كاركنان بهداشت زندان اين آسيب‌ها را ثبت كرده و به مقامات ذيربط گزارش دهند.

كاركنان بهداشت در برخورد با بيماراني كه شرايط آنها در دنياي خارج از زندان پوشيده است همواره با مشكلات و موقعيت‌هاي نامطلوبي روبرو هستند ممكن است مقامات زندان ملاحظات امنيتي را بالاتر از امور بهداشتي و پزشكي در اولويت قرار دهند، حتي اگر خطرات جاني وجود داشته باشد. اين قبيل مقامات بر اين باورند كه به خاطر دلايل مديريتي پزشكان وظيفه دارند كه داروهاي آرام بخش تجويز كنند، در حالي كه ضرورتهاي پزشكي راه‌حل‌هاي ديگري را مي‌طلبند . يك زنداني كه دست به خودكشي زده بنا به اين فرض اشتباه كه مي‌خواسته جلب توجه كند مي‌تواند مورد بي‌توجهي قرار گيرد و براي نجات جانش فرصت از دست برود. در اكثر كشورها مراقبت‌هاي پزشكي و بهداشتي در زندانها توسط يك دايره مسئول كه مديريت زندان را نيز بر عهده دارد ارائه مي‌شود كه وابستگي كمتري به وزارت بهداشت دارد. چنين مديريتي معمولاً بخاطر داشتن استانداردهاي پايين جدا بودن از جريان اصلي بهداشت كشور و انزوا مورد سرزنش قرار مي‌گيرند. 

بهداشت زندان به خودي خود حائز اهميت به سزايي است طبيعتاً الزامي است كه زندانها اساسي‌ترين نيازهاي زندانيان را فراهم كنند اصلاحات بهداشتي يك از كارآمدترين راههاي ايجاد اصلاحات گسترده بشمار مي‌آيند. شرايط زندگي در زندانها بخاطر كمبود فضا، غذا و هواي مناسب و يا آب  تصفیه شده مي‌تواند نقض كننده حقوق انساني باشد شرايط زندگي در زندان مي‌تواند براي سلامتي مضر باشد و حتي بدون ملاحظات سياسي و فقط بنا به دلايل بهداشتي بايد تغييراتي صورت گيرد.
آن دسته از سيستم زندانبانی كه با ديگر نهادهای جامعه مدنی مدتي همكاري مي‌كنند در صورت تشخيص آن نهادها باید به نيازهای خود توجه ‌كنند بعنوان مثال خدمات ويژه بيماران HIV  مثبت و يا برگزاري دورههاي آموزشي حوادث غير مترقبه براي كاركنان زندان. در روش كار آن دسته از زندانهايي كه مستقل از دولت كار مي‌كنند اين فرصت وجود دارد كه بصورت يكپارچه حتي تا بعد از آزادي زندانياني كه بيماری‌هاي عفوني دارند، خدمات درماني خود را البته با همكاري وزارت بهداشت ادامه دهند ، نگراني در مورد ازدحام و تراكم جمعيت زندانيان و بيماريهاي واگير مي‌تواند حمايت افكار عمومي را براي كاهش جمعيت زندانيان به همراه داشته باشد.

استاندارد خدمات بهداشتي زندان را مي‌توان با افزايش استقلال كاركنان بهداشتي زندان افزايش داد . ملزومات اين امر شامل موارد زير مي‌شود:

1- ارتباط هر چه بيشتر بهداشت زندان با بهداشت عمومي :
توصيه مي‌شود كه كشورهاي عضو براي برقرار روابط گسترده ميان وزارت بهداشت و وزارتخانه‌هاي مسئول امور جنايي و قضايي تلاش كنند تا استانداردهاي درماني سطح بالا براي زندانيان ايجاد گردد و كاركنان بهداشت زندان مورد حمايت بيشتر قرار گيرند و توان و مهارت‌هاي حرفه‌اي كادرهاي درماني زندانها ارتقاء يافته و خدمات مستمر بين زندان و دنياي بيرون از زندان بوجود آيد و آمار و اطلاعات يكپارچه و موثق شوند. (WHO در اعلاميه بهداشت زندان بخشي از بهداشت جامعه: مسكو 2003 )
انتقال مسئوليت بهداشت زندانها از وزارت دادگستري به وزارت بهداشت و يا مسئولين زندانها از اصلاحتي است كه بصورت گسترده مورد توجه است . اگر چه چنين اقدامي ممكن است مقدور نباشد ولي هر حركتي در سلسله مراتب اداري زندانها جهت تقويت استقلال خدمات بهداشتي و درماني يك پيشرفت است. كاركنان بهداشتي زندانها، بعنوان مثال مي‌توانند از ميان مقامات سطح بالاي زندان صاحب يك مدير شوند.
يكپارچگي و همسطح كردن بهداشت زندانها با بهداشت عمومي مي‌تواند مزيت‌هايی به همراه داشته باشد مانند:
•    آندسته از كاركنان بهداشت كه تعهدي به مقامات زندان ندارند بلكه متعهد به بهداشت عمومي هستند با سهولت و استقلال راي بيشتري به تشخيص و طبابت مي‌پردازند و همواره سلامت بيمار را بر ملاحظات قانوني و اداري ترجيح مي‌دهند.
•    كاركنان بهداشت مستقل قادر خواهند بود كه با قاطعيت بيشتري اظهار نظر كرده تا دستورهايي كه موجب بهبود بهداشت عمومي مي‌شوند به اجرا درآيند ، حتي اگر اين امر موجب بروز مشكلاتي در درون محيط زندان شود.
•    زندانيان نيز بيشتر به مأمورين بهداشت عمومي اعتماد مي‌كنند تا مقامات زندان.
2- آموزش زندانيان و كاركنان بهداشت زندان در مورد عفونت‌ها و خطرات تهديد كننده سلامتي
بسياري از زندانيان و كاركنان بهداشت زندان اطلاعات چنداني از چرخه انتقال بيماريهاي عفوني و ايدز ندارند و اغلب تصوراتي خرافي در مورد شرايط انتقال ايدز دارند ، آموزش در اين باره انتشار كتابچه‌ها و راهنماي‌هاي بهداشت و همچنين گفتگو با كاركنان بهداشت از روشهاي آموزشي است كه در تمام زندانهای جهان بكار گرفته شده‌اند .
طبق قوانين بين ‌الملل مديريت هر زندان در مقابل سلامتي و ايمني كاركنان بهداشت زندان مسئول است و موظف به حفاظت از آنان در مقابل بيماري‌هاي عفوني مي‌باشد كه موجب تقويت مديريت نيز مي‌شود يك مجموعه كه از رويارويي با ايدز وحشت دارد كاركرد مناسبي نخواهد داشت.(نقل از WHO مبحث اچ آي وي در زندان، 2003 )
3- مراقبت از زندانیان با اچ آی وی مثبت
در بسیاری از زندانهای جهان از ایدز به عناون یک تهدید خطرناک یاد می شود و در این زمینه اقدامات مهمی انجام می شود که خود بر خلاف اصول حقوق بشر است. ایدز از موارد بحرانی در زندانها است و مواردی نظیر بهداشت فردی، امنیت فردی و ارجحیت کیفیت در برابر قوانین جاری، حق آزادیهای فردی و بعضاً تبعیض را به همراه می آورد. بخاطر دلایل بهداشتی و برای رعایت حقوق انسانی زندانیان و نیز برای حفاظت و حفظ سلامتی کارکنان زندانها و همچنین جامعه ای که زندانیان بعد از آزادی به آن بازخواهند گشت؛ بایستی به محض تشخیص ایدز آن را اعلام نمود. (UNAIDS، بخش زندان و ایدز: 1997)
زندانییان آلوده معمولاً از دیگر زندانیان جداگانه نگهداری می شوند. بعضاً این زندانیان در مکانهایی نگهداری می شوند که امکان تماس با دیگر زندانیان یا کارکنان وجود ندارد. در برخی از زندانها زندانیان جدیدالورود مورد آزمایش ایدز قرار می گیرند. بعضی از گروههای مدافع حقوق بشر و جامعه پزشکی جداسازی زندانیان مبتلا به ایدز را غیر قابل قبول می شمارند.
4- مراقبت از زندانیان با بیماری روانی
در بسیاری از کشورها بیماران روانی در زندان نگهداری می شوند نه تیمارستانها. گاهی اوقات این بیماران را بصورت فیزیکی مهار نموده یا در سلول و بندهایی محبوس می کنند که امکان آسیب رساندن شخص به خود را به حداقل می رساند. در میان زندانیان علائمی از بیماریهای روانی به وفور یافت می شود. همچنین محبوس بودن موجب ناهنجاریهای روانی می گردد و ضریب خودکشی در زندانها را بالا می برد.

مرگ و میر زندانیان
هر چه دوره محکومیت طولانی تر و احکام حبس صادره بیشتر باشد متعاقباً مرگ و میر زندانیان نیز افزایش می یابد. این از اثرات ناگوار افراط در صدور احکام حبس از سوی محاکم کیفری است. همچنین ضریب مرگ و میر ناشی از ایدز و بیماریهای ارتیط با آن نیز بالا می رود. برخی از کشورها بیمارانی را که مرگ آنها حتمی است؛ سریعاً آزاد کرده تا در خانه یا در محیطی جدا از محیط زندان بمیرند.
افزایش حقوق و ارتقاء شرایط کار
به دلیل شرایط کاری سخت، حجم بالای کار و پایین بودن درآمد تمایل به کار در زندانها بسیار کم است.
بهینه سازی دوره های آموزش و بهبود وضع کارکنان پزشکی زندان
برگزاری دوره های آموزش ضمن خدمت برای کادر پزشکی زندانها به موازات کارکنان وزارت بهداشت می تواند بسیار سودمند باشد و می تواند از کاهش اعتماد بنفس کارکنان پزشکی زندان در مقابل فرهنگ زندان و خدشه وارد شدن به وجه آنها جلوگیری کند. بایستی تمام دوره های آموزش که برای کادر پزشکی زندانها برگزار می شود شامل ملاحظات اخلاقی مربوط به کار در محیطهای بسته باشد.
کاهش انتقال بیماریهای عفونی
همواره امکان شیوع بیماریهای عفونی در زنداها شدید است. ضریب انتقال بیماریهایی نظیر ایدز، سل و هپاتیت بی و سی در زندانها می تواند تا 100 برابر بیش از محیط جامعه در بیرون زندان باشد. بسیاری از ویژگیهای زندگی در زندان می تواند از عوامل تشدیدکننده عفونتها گردد. زندانیان توسط دیگر هم بندها خالکوبی می کنند و اکثر زندانیان به مواد مخدر اعتیاد دارند و از سوزنهای مشترک استفاده می کنند.
تدبيرهاي كاهش دهنده انتشار بيماريهاي عفوني مرگبار شامل موارد زير مي‌شود:
الف: فراهم كردن هوا و نور بيشتربراي محيط زندان:
در بسياري از زندانها در شوروي سابق كه زندانيان با حبس تعليقي نگهداري مي‌شدند، قانون ايجاب مي‌كرد كه پنجره‌ها با پوشش هايي محكم مسدود شوند و امكان ارتباط بين زندانيان با اتهامات مشابه وجود نداشته باشد. كشورها زيادي براي سلولهاي پر ازدهام اين نوع پوشش را برداشته اند و از روشهاي جديدي استفاده مي كنند كه دسترسي بيشتر به نور خورشيد و هواي تازه را مقدور مي‌سازند. همچنين بعضاً تجهيزات تهويه و نور ماوراء بنفش هم استفاده می شود.
ب: كاهش آسيب‌ها با تجويز سوزنهاي پاكيزه و استفاده از سفيد كننده‌ها:
استفاده از سرنگهاي مشترك همواره از موارد بحث برانگيز بوده است. اكثراً زندانها نمي‌خواهند قبول كنند كه استفاده از مواد مخدر در زندانها برخلاف تدبير هاي امنيتي آنان صورت مي‌گرد. مقامات زندان از اين بيم دارند كه از سوزنها مانند اسلحه بر ضد زندانبان‌ها و ديگر پرسنل زندان استفاده شود. همين طور ترس از سوزنها به عنوان يك مشوق براي ديگر زندانيان به مصرف مواد مخدر نيز وجود دارد. طي يك برنامه آزمايشي كه در سال 1997 به اجرا درآمد مشاهده شد كه تبادل سرنگها در زندانها امكان‌‌پذير بوده است. نتيج مهم اين برنامه آزمايشي به شرح زير اعلام شد.
1.     همانطور كه قبلاً در جوامع بزرگتر نيز مشاهده گرديد، برنامه تبادل سرنگ بدون ايجاد خدشه به قوانين زندانها مي‌تواند در زندانها نيز به اجرا درآيد.
2.    ارائه اطلاعات لازم در برنامه تبادل سرنگ موجب كاهش ديگر فعاليت هاي خطرناك مي‌شود. در دسترس بودن سرنگهاي استريل موجب افزايش تزريق مخدرها يا مصرف كلي مواد مخدر نمي‌شود.(اعلاميه وزارت كشور اسپانیا، اداره بهداشت زندانها، مادريد 2002)
فعاليت‌هاي بشر دوستانه :
اغلب اقدامات اصلاحي كه براي زندانها انجام مي‌شوند به صورت كمك‌هاي دارويي و يا تهيه تجهيزات پزشكي است كه در مواقع ضروري انجام مي‌شوند . اينگونه اقدامات بسيار مثمر ثمر هستند و در عين حال خطرناك نيز هستند چون بعضي از بيماريهاي عفوني مانند سل به راحتي با يك رژيم دارويي دقيق و زمان بندي شده درمان مي‌شوند؛ اما داروها بايد طي يك دوره دراز مدت و تحت نظارت دقيقاً در وقت مناسب استفاده شوند . به عنوان مثال در بيماري سل چنانچه دارو در موقع نياز جهت تكميل دوره درمان فراهم نگردد موجب مقاوم شدن عامل بيماري در مقابل دارو مي‌شود و در نهايت در برابر داروهاي تركيبي نيز مقاوم شده و علاج آن بسيار سخت مي‌گردد و عفونت شديد به همراه خواهد داشت .
پرونده‌هاي پزشكي كه شامل چند روش درماني با داروهاي متفاوت مي‌شوند مي‌تواند خطرناك باشد خصوصاً اگر زندانيان از زنداني به زنداني ديگر كه فاقد خدمات پزشكي مورد نياز باشد منتقل شوند. چون اين امر موجب وقفه در چرخه درمان زندانيان مي‌گردد و نيز باعث انتقال عامل بيماري به ديگر زندان نيز مي‌شود. معمولاً بايد چنين سيستم درماني را بطور گسترده در زندانهای کشور استفاده کرد.

1 ـ لندن 2002 / دفتر معاون نخست وزير / مركز مطالعات اجتماعي  و كاهش آسيب‌هاي وارده از طرف زندانيان قديمي تر .
2 ـ مجمع كشورهاي حوضه درياي بالتيك / www.cbss.st
3 ـ سمينار كمسيون ملي زندان در مورد زنان زنداني – دهلي / 17 و 18 مي 2001
4 ـ پرونده شماره 2722995 در مورد قضيه زنداني كينان / انگلستان
5 ـ پرونده شماره 6726301 در مورد قضيه مويسال / فرانسه
6 ـ پرونده شماره 6543601 در مورد قضيه هناف / فرانسه
7 ـ پرونده شماره 5039099 در مورد قضيه مك گلينچي / انگلستان
8 ـ مركز مطالعات زندان / بهداشت عمومي و بهداشت زندان / 2004
9 ـ‌ يازدهمين گزارش درباره فعاليتهاي او پي تي از 1 ژانوايه تا 31 دسامبر 2000 / استراسبورگ آلمان / كميته جلوگيري از اعمال شكنجه اروپا 2001
10 ـ يازدهمين گزارش درباره فعاليتهاي او پي تي از 1 ژانويه تا 31 دسامبر 1992 ./ استراسبورگ آلمان / كميته جلوگيري از اعمال شكنجه اروپا 1993
11 ـ سازمان بهداشت جهاني / گزارش بهداشت زندان / مسكو روسيه؛ WWW.HIPP-EUROPE.ORG, 2004
12 ـ‌ سازمان بهداشت جهاني / ايدز در زندان / 2001
13 ـ برنامه سازمان ملل در مورد ايدز / ديدگاه Unaids  در مورد ايدز و اچ آي وي . www.unaids.org ; آوريل 1997

Source: www.prisonstudies.org/guidlinenote10.pdf... updated: 10/2006
E-mail: icps@kcl.ac.uk
*  این متن ترجمه دهمین گزارش  و راهنمای عملی برای زندانها و مراکز تامینی در سال 2004  است که همه ساله مرکز بین المللی مطالعات زندانها وابسته مدرسه حقوقی کینگز کالج دانشگاه لندن منتشر می کند؛ مترجمان